بەیانیی ڕۆژی هەینی لە شەقامی موتەنەببی لە وانەیەکی کراوەی مێژوو دەچێت: کتێب لەسەر شۆستەکان ڕاخراون، خوێندکاران لەسەر نرخی ڕۆمانێکی بەکارهاتوو مامەڵە دەکەن، و پیاوانی بەساڵاچوو لەسەر کورسییە درێژەکانی چایخانەی شابەندەر قسە لەگەڵ یەکتر دەکەن، هەروەک باوکانیان پێش چەندین دەیە دەیانکرد. لەم دیمەنە سادەیەدا ئەو بەغدایە دەردەکەوێت کە خۆشمان دەوێت: شارێک کە دەخوێنێتەوە و گفتوگۆ دەکات، و دەزانێت چۆن لە نوێوە دەست پێبکاتەوە.
بەڵام یادەوەریی شارەکان تەنها بە تامەزرۆیی ناپارێزرێت. ئەو بەغدایەی شەناشیل و کۆڵانە پێچاوپێچەکان و بازاڕە سەرداپۆشراوەکانی ناسیوە، لە ماوەی چەند دەیەی ڕابردوودا بەهۆی پشتگوێخستن یان ڕووخاندن یان دەستدرێژییەوە زۆرێک لە ماڵە کەلەپوورییەکانی لەدەست داوە، و بلۆکی چیمەنتۆیی جێیان گرتوونەتەوە کە نە لە شارەکە دەچن و نە لە خەڵکەکەی.
نۆژەنکردنەوە هەڵوێستێکی ڕۆشنبیرییە
لێرەوە گرنگیی ئەو پڕۆژانە دەردەکەوێت کە ئەمڕۆ بۆ نۆژەنکردنەوەی شەقامی ڕەشید و قشڵە و بەشێک لە بازاڕە کۆنەکان دەیانبینین. ئەمانە کاری جوانکاریی کاتی نین، بەڵکو دانپێدانانێکی درەنگن بەوەی کە شوێن بەشێکە لە ناسنامەی خەڵک، و ئەو شەقامەی شاعیران و بازرگانان و خوێندکارانی بەغدا پێیدا ڕۆیشتوون، شایانی ئەوەیە بەو شێوەیەی لێی دەوەشێتەوە بگەڕێتەوە.
شەقامی ڕەشید پێگەیەکی تایبەتی لەم یادەوەرییەدا هەیە؛ لە ژێر کۆڵەکە و تاقەکانیدا یەکەم ڕۆژنامەکان و چایخانە ئەدەبییەکان و سینەماکانی پایتەخت لەدایک بوون، و بۆ چەندین دەیە ئەو خوێنبەرە بوو کە ژیانی بازرگانی و ڕۆشنبیریی بەغدا پێکەوە تێیدا لێی دەدا. کاتێک درەوشانەوەکەی بۆ دەگەڕێنینەوە، تەنها ڕووکارەکان نۆژەن ناکەینەوە، بەڵکو بەشێکی تەواو لە ژیاننامەی شارەکە دەگەڕێنینەوە.
ئەو شارەی یادەوەریی خۆی دەڕووخێنێت، ڕۆڵەکانی ناچار دەکات لە شەقامەکانی خۆیاندا وەک نامۆ بژین.
بەڵام نۆژەنکردنەوە پێویستی بە پێوەری توند هەیە تا نەبێتە ساختەکاری. گۆڕینی خشتی کۆن بە ڕووکاری ئەلەمنیۆم کە نەخشی نەریتیی لەسەر چاپ کراوە، یادەوەری ناگەڕێنێتەوە بەڵکو زیانی پێدەگەیەنێت. ئەوەی پێویستە ئەوەیە پسپۆڕانی تەلارسازی و شوێنەوار لە هەموو پڕۆژەیەکدا بەشدار بن، و سوود لەو وەستایانە وەربگیرێت کە هێشتا شارەزای دروستکردنی شەناشیل و نەخشاندنی دارن، پێش ئەوەی پیشەکەیان لەناو بچێت.
یادەوەرییەک کە خەڵک بەشی دەکەن
گەورەترین بەرپرسیارێتیش دەکەوێتە سەر شانی خەڵکی شارەکە خۆیان. ئەو ماڵە کەلەپوورییەی هاووڵاتییەک خاوەنیەتی، پێویستی بە یاسایەک هەیە بیپارێزێت و بە هاندەرێک کە خاوەنەکەی هان بدات چاکی بکاتەوە لە جیاتی ئەوەی بۆ ڕووخاندن بیفرۆشێت. قوتابخانەکانیش بانگهێشت دەکرێن قوتابییەکانیان ببەنە گەشت بۆ کازمییە و ئەعزەمییە و بەتاوین و کەرخی کۆن، تا بزانن شارەکەیان لە ڕێگا خێراکان و کۆمەڵگە بازرگانییەکان گەورەترە.
ئەزموونە نزیکەکان سەلماندوویانە کە خەڵک وەڵام دەدەنەوە کاتێک دەبینن جوانی بۆ شوێنەکانیان دەگەڕێتەوە. ئەو خێزانانەی ئێستا ئێوارانی هەینی ڕوو لە قشڵە دەکەن، و ئەو گەنجانەی لە بەردەم ڕووکارە نۆژەنکراوەکاندا وێنە دەگرن، بە ڕوونی پێمان دەڵێن کە تامەزرۆیی بۆ بەغدای کۆن لوکسێکی نوخبەیی نییە، بەڵکو پێداویستییەکی گشتییە کە بەدوای کەسێکدا دەگەڕێت بۆی دابین بکات، و بەشێک لە متمانەی شارەکە بە خۆی بۆ دەگەڕێنێتەوە.
بەغدا هەرگیز ڕۆحی خۆی لەدەست نەداوە، بەڵام پێویستی بە کەسێک هەیە تەپوتۆزی لەسەر لابدات. هەر شەقامێک کە بە ئەمانەتەوە نۆژەن دەکرێتەوە، هەر چایخانەیەک کە میوانە هەمیشەییەکانی بۆی دەگەڕێنەوە، و هەر ماڵێکی کۆن کە لە ڕووخان ڕزگار دەکرێت، لاپەڕەیەکە کە بۆ ژیاننامەی شارێک زیاد دەکرێت کە فێری جیهانی کرد پایتەختی زانین بوون چ واتایەکی هەیە.
وتارەکان ڕای نووسەرەکانیان دەردەبڕن و مەرج نییە ڕای کەناڵی ئاسمانی فورات بن.
