بەسە نرخی بەرمیلێک نەوت لە بازاڕە جیهانییەکاندا چەند دۆلارێک دابەزێت، تا لە بەغدا قسە لەسەر کورتهێنانی بودجە و دواکەوتنی مووچە و دواخستنی پڕۆژەکان دەست پێبکات. ئەم هاوکێشەیەی چەندین دەیەیە تێیدا دەژین، قەیرانی ئابووریی عێراق کورت دەکاتەوە: وڵاتێکی دەوڵەمەند بە سەرچاوەکانی، بەڵام لە بەردەم یەک هۆکاردا بێپارێزە کە هیچ کۆنتڕۆڵێکی بەسەردا نییە.
داهاتی نەوت زیاتر لە نەوەد لە سەدی داهاتی بودجەی گشتی پێکدەهێنێت، لە کاتێکدا بەشی هەرە زۆری خەرجی دەچێتە سەر مووچە و مووچەی خانەنشینی و پاڵپشتی. واتای ئەمەش ئەوەیە کە هەر لەرزینێک لە بازاڕەکاندا ڕاستەوخۆ دەبێتە نیگەرانی لە هەموو ماڵێکی عێراقیدا، و وەبەرهێنان لە داهاتوودا هەمیشە لە کۆتایی لیستی ئەولەویەتەکاندا دەمێنێتەوە.
دەرفەتەکان لە کوێدان؟
هەمەچەشنکردن دروشمێکی نوێ نییە، چونکە نزیکەی لە هەموو بەرنامە حکوومییەکاندا هاتووە، بەڵام ئەوەی ئەمڕۆ پێویستە گواستنەوەیە لە ناونیشانەکانەوە بۆ کەرتەکان. عێراق دەرفەتی ڕاستەقینەی هەیە کە پێویستیان بە موعجیزە نییە: زەویی کشتوکاڵیی فراوان، شوێنێکی جوگرافی کە کەنداو بە ئەورووپاوە دەبەستێتەوە، بازاڕێکی بەکاربەری کە لە 46 ملیۆن کەس تێدەپەڕێت، و سامانێکی گاز کە ئەمڕۆ لە هەوادا دەسووتێنرێت لە جیاتی ئەوەی کارگەکان بخاتە کار.
- پیشەسازیی گۆڕینی پەیوەست بە نەوت و گازەوە، وەک پترۆکیمیاوی و پەین، لە جیاتی تەنها هەناردەکردنی نەوتی خاو.
- کشتوکاڵ و پیشەسازیی خۆراک، بە دەستپێکردن لە خورما و دانەوێڵە و بەرهەمەکانی شیر کە بڕێکی زۆریان هاوردە دەکەین.
- گواستنەوە و خزمەتگوزارییە لۆجستییەکان، لەگەڵ نزیکبوونەوەی تەواوبوونی بەندەری گەورەی فاو و پڕۆژەی ڕێگای گەشەپێدان.
- گەشتیاریی ئایینی و شوێنەواری کە ساڵانە ملیۆنان سەردانکەر وەردەگرێت بەبێ ژێرخانێکی خزمەتگوزاری کە شایانیان بێت.
ئەم کەرتانە بە بڕیارێکی کارگێڕی گەشە ناکەن، بەڵکو بە ژینگەیەکی بازرگانی گەشە دەکەن کە وەبەرهێنەری ناوخۆ پێش بیانی متمانەی پێی هەبێت: دادگای بازرگانیی خێرا، ڕێکارەکانی تۆمارکردن کە چەندین مانگ نەخایەنن، و سیستەمێکی بانکی کە قەرز بە پڕۆژە بچووکەکان بدات لە جیاتی ئەوەی تەنها بە بانکیکردنی مووچە ڕازی بێت.
ئەزموونی وڵاتانی نەوتیی ناوچەکە وانەی بەسوودمان پێدەبەخشن؛ هەندێکیان توانیویانە بەندەر و ناوچەی پیشەسازی و کۆمپانیای فڕۆکەوانی و شوێنی گەشتیاری بنیات بنێن کە ئەمڕۆ داهاتێک دەهێنن کە لە ئاستی داهاتی نەوتدایە. ئەمە لە شەوێک و ڕۆژێکدا ڕووی نەدا، بەڵکو بە پلانگەلێک کە دوو دەیە یان زیاتری خایاند، و بە بەڕێوەبردنێکی پرۆفیشناڵ کە پڕۆژەکانی لە هەڵبەزودابەزی سیاسی و لە گۆڕانی ئەولەویەتەکان لەگەڵ هەر حکوومەتێکی نوێدا پاراست.
ئەو دەوڵەتەی مووچەکانی لە یەک بیرەوە دەدات، داهاتووی ڕۆڵەکانی لەسەر نرخێک دەخاتە گرەوەوە کە خۆی دیاری ناکات.
کێ باجی دواخستن دەدات؟
زۆر کەس دەترسن هەمەچەشنکردن واتای کەمکردنەوەی دامەزراندنی حکوومی یان بەرزبوونەوەی نرخەکان بێت، ئەمەش ترسێکی ڕەوایە و دەبێت بە ڕاشکاوی مامەڵەی لەگەڵ بکرێت. ئەو چاکسازییەی بە یەکجار و بەبێ تۆڕێکی پاراستنی کۆمەڵایەتی بسەپێنرێت بەر شەقام دەکەوێت، بەڵام چاکسازیی دواخراو بەر شتێکی دژوارتر دەکەوێت: ڕۆژێک کە تێیدا داهات هەر لە بنەڕەتدا بەشی مووچە ناکات.
نەوت بۆ چەندین ساڵی داهاتوو کۆڵەکەی ئابوورییەکەمان دەمێنێتەوە، و کەس داوای وازهێنان لێی ناکات. ئەوەی پێویستە ئەوەیە ئەمڕۆ داهاتەکەی لە بنیاتنانی ئابوورییەکدا وەبەربهێنین کە بتوانێت سبەی بەبێ ئەو بژی، و هەر دینارێک کە دەچێتە کارگەیەک یان کێڵگەیەک یان بەندەرێک، پێش ئەوەی ژمارەیەک بێت لە خشتەکانی بودجەدا، بە وەبەرهێنان لە جێگیریی وڵاتدا دابنێین.
وتارەکان ڕای نووسەرەکانیان دەردەبڕن و مەرج نییە ڕای کەناڵی ئاسمانی فورات بن.
